Według R. Sillamy (1989 ss. 71-72) jest to „powszechnie występująca postawa umysłowa polegająca na odnoszeniu wszelkich zjawisk społecznych do tych, z którymi spotykamy się najczęściej ponieważ są właściwe naszej grupie społecznej”.

Tym obiektem odniesienia jest człowiek – jednostka charakterystyczna dla danej grupy, która stanowi często nieświadomy punkt odniesienia pozwalający wypowiadać sądy o innych ludziach. Dlatego jednostki, których zachowanie odbiega od pewnych norm, traktuje się jako osoby podejrzane.

Natomiast jeśli przybywają z odległych stron budzą zdziwienie lub nawet uważa się je za istoty należące do innego rodzaju ludzkiego. Przykładem są pierwsi biali ludzie w czarnej Afryce lub indianie, którzy nazywają „prawdziwymi ludźmi” tylko członków własnego plemienia (Sillamy 1989). Etnocentryzm to także „postawa pełnej aprobaty członków własnej grupy społecznej (rodziny, narodu), połączona zazwyczaj z niechęcią do członków innej grupy” (Szewczuk 1985 s. 81).

Bardzo podobnie definiują to pojęcie F. Ruch i P. Zimbardo (1996 s. 660). Według nich „etnocentryzm to tendencja do przyjmowania negatywnych postaw wobec wszelkich innych grup niż własna (którą uważa się za najlepszą)”.

Powyższe definicje, z uwagi na treść jaką niosą, wymagają dalszych komentarzy. Wszystkie ujmują etnocentryzm jako postawę lub tendencję do przyjmowania postaw. Przedmiotami tych postaw są: grupa własna i inne grupy. Postawa etnocentryczna w stosunku do grupy własnej ma zawsze znak pozytywny natomiast do innych grup zawsze znak negatywny. Interesującym zagadnieniem jest wyjaśnienie przyczyn zróżnicowania postaw w stosunku do grup „my” oraz grupy „oni”.

M. Jarymowicz (1985, 1992) widzi źródło zróżnicowania my – inni w rozwojowym procesie kształtowania się własnej tożsamości. Można wyróżnić dwa rodzaje tożsamości podmiotowej: społeczną oraz osobistą.

Jednostka na podstawie różnych doświadczeń z samym sobą tworzących samowiedzę i odnotowanych w pamięci tworzy uogólnienia, które są prototypami własnej osoby. Najbardziej charakterystyczne dla siebie uogólnienia uznawane są za tożsamościowe składniki samowiedzy, za treść tożsamości własnej podmiotu (por. Jarymowicz 1988). Z kolei tożsamość społeczna tworzy się na podstawie dostrzegalności swojej odrębności w stosunku do innych. Wyraża się ona w sądach zawierających treści specyficzne względem sądów o innych ludziach. Przekonania te nabierają charakteru tożsamościowego, ponieważ są charakterystyczne jedynie dla samego siebie. Patrząc z zewnętrznej perspektywy tożsamość można zdefiniować „jako wszystko to co jest charakterystyczne dla jednostki z jej niepowtarzalną historią życia i doświadczeniem” (Jarymowicz 1992 s. 215). Są to więc charakterystyczne właściwości wyglądu, zachowania, psychiki, pozwalające na rozróżnienie od innych ludzi.

W trakcie więc tworzenia się tożsamości osobistej i społecznej osoby dokonuje się rozwój poznawczych kategoryzacji na Ja – My – Inni. Brak wykształcenia poznawczych kategoryzacji jest konsekwencją braku zdolności różnicowania. Stan ten jest charakterystyczny dla niemowląt, które spostrzegają globalnie (Jarymowicz 1992).

Wydaje się więc, że proces kategoryzacji na grupę my i grupę oni jest procesem rozwojowym, zawierającym tożsamościowe przesłanki tych kategoryzacji.

Powstaje pytanie, dlaczego skutkiem poznawczych kategoryzacji są negatywne postawy wobec innych grup. Aronson (1995 s. 177) twierdzi, że jedną z najważniejszych konsekwencji kategoryzacji jest to, że może ona przywołać na myśl pewien zbiór specyficznych danych, czyli stereotypów. Stereotypy to nieuprawniona generalizacja cech przypisywanych jednostkom na poziomie percepcji grupowej, tj. przysługującym wszystkim członkom danej grupy (Boski 1992 s. 96). Stereotypy wyrażają etnocentryzm obserwatora o czym zapomina wielu badaczy tego zjawiska. Obserwator, który nie rozumie wartości kulturowych zewnętrznej grupy, ocenia członków tej grupy pod kątem odbiegania ich wartości od wartości jego własnej kultury. Wyprowadzić można stąd hipotezę, że stereotypy w dużej mierze powstają przez ignorancję dotyczącą innych kultur lub nieznajomości grup.

Ludzie zachowują się w ten sposób ponieważ rozumienie innych niepodobnych do siebie jest trudne. Wymaga bowiem wiedzy o odmienności i uformowania się kryteriów wartościowania ogólniejszych, wykraczających poza normy własnej grupy odniesienia.

Kategorialne traktowanie innych ludzi przynależnych do jakiejś grupy (np. oni) polega na operacji poznawczego umieszczenia osoby w wydzielonej dychotomicznie kategorii umysłowej. Stereotypowe patrzenie na innych ludzi służy także podtrzymaniu schematów Ja i My uformowanych na bazie porównań społecznych. Dlatego stereotypy tak silnie tkwią w ludzkim postrzeganiu innych ponieważ utrwalone wizje innych ludzi gwarantują stabilność wizji samego siebie (Jarymowicz 1992).

Etnocentryzm więc, jako określona reprezentacja poznawcza rzeczywistości społecznej (materialnej także) będzie tendencją do kategoryzowania ludzi w celu utrzymania tożsamości społecznej i osobowej jednostki.

Nie jest to jedyne wytłumaczenie dlaczego etnocentryzm różnicuje postawy w stosunku my – inni. Jednostka oprócz tego, iż kształtuje w grupie swoją tożsamość uczy się jeszcze, że grupa jest przestrzenią pozwalającą zaspokoić jej podstawowe potrzeby, niezbędne do prawidłowego rozwoju. Należą tu potrzeby bezpieczeństwa, porównań społecznych, potrzeba afiliacji, potrzeba spójności relacji społecznych czy potrzeba aprobaty społecznej. Szczególnie ta ostatnia pełni niezwykle ważne funkcje. Zapewnia poczucie tożsamości (o czym była mowa), uzasadnia nasze istnienie, zapewnia poczucie bezpieczeństwa, tworzy więzi sympatii, świadczy o posiadaniu kontroli nad otoczeniem. Tak wielorakie i rozwojowo doniosłe powiązania z własną grupą sprawiają, iż staje się ona niezwykle atrakcyjna dla jednostki (Zimbardo, Ruch 1996).

W celu pełniejszego zrozumienia pojęcia „etnocentryzm” należy się zastanowić czy pozytywne postawy w stosunku do swojej grupy i negatywne do innych grup dotyczą także poszczególnych ich członków. Wcześniejsze rozważania ukazały, że inne grupy postrzegamy stereotypowo. Stereotypowe patrzenie odnosi się w równym stopniu do całej grupy jak i do jej członków (por. Boski 1992).

Tak więc etnocentryczna postawa czy nastawienie w stosunku do grupy „inni” będzie się zasadniczo odnosić też do poszczególnych osób tej grupy. Oczywiście poza nielicznymi wyjątkami, które mogą odbiegać od tej zbiorowości. Jeżeli chodzi o członków własnej grupy, do której ogólnie mamy pozytywną postawę to Turner (1984 ss. 25-26) twierdzi, ludzie mogą lubić innych jako członków grupy a równocześnie nie lubieć ich jako indywidualnych osób.

To twierdzenie ma swoje głębokie uzasadnienie psychologiczne. Otóż ludzie w postrzeganiu społecznym posługują się dwiema zasadami czy regułami: regułą zgodności logicznej oraz regułą zgodności ewaluatywnej (Czapiński 1985 s. 81). Pierwszą z nich stosuje się do ludzi których znamy dobrze. Mamy o nich różne informacje o różnej wartości – pozytywne lub negatywne. Wydanie jednoznacznej opinii jest trudne. Wtedy przy ocenie przeważa sąd logiczny, który jest zazwyczaj zgodny z informacjami jakie posiadamy. Dlatego w naszej grupie różnicujemy sympatie do osób, ponieważ możemy indywidualnie ocenić na podstawie dużej wiedzy jaką o nich posiadamy.

Natomiast gdy brak nam informacji o osobach co ma miejsce w przypadku oceniania innych grup często „dopełniamy” obraz tych osób treściami które są zgodne z nielicznymi informacjami jakie o nich posiadamy. Jest to reguła zgodności ewaluatywnej. Jeśli więc spotykamy się z osobą np. narodowości, o której wiemy (najczęściej stereotypowo), że to złodzieje, również tę osobę automatycznie postrzegamy w ten sposób. Poszczególna osoba jako przedstawiciel danej kategorii („inni”) uruchamia w naszym umyśle cechy całej kategorii osób do której należy. Automatyczna kategoryzacja jest jedną z podstawowych właściwości ludzkiego poznania. Dotyczy ona nie tylko postrzegania społecznego ale i przedmiotowego (por. Falkowski 1991).

Ocena ludzi z innych grup zgodnie z regułą zgodności logicznej wymaga wysiłku poznawczego w celu zdobycia dużej ilości informacji. Z kolei człowiek dąży do redukcji tego wysiłku.

Na gruncie społecznym objawia się to patrzeniem stereotypowym oraz wyciąganiem wniosków na zasadzie „ukrytej teorii osobowości”. Zamiast poszukiwać informacji człowiek wnioskuje o właściwościach innych osób na podstawie kilku cech (Lewicki 1985).

Powyższe dane świadczą o tym, iż kategoryzacja jest zjawiskiem powszechnym i warunkowanym rozwojowo. Odnosi się ona zarówno do kategorii przedmiotów jak i kategorii osób.

W środowisku społecznym człowieka skutkiem owej naturalnej kategoryzacji na grupę „my” oraz grupę „oni” są etnocentryczne postawy lub tendencje. Kategoryzacja uruchamia szereg mechanizmów psychologicznych, które wpływają na zróżnicowanie tych postaw, zarówno pomiędzy grupami jak i wewnątrz grup.